Home

Overweging op de 4e zondag na Epifanie

Morgendienst in de Immanuelkerk Groningen, 2-2-2014

Lezingen: Sefanja 2:3; 3:9-13; Mattheus 5:1-12

Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

De christelijke hoop is een fopspeen voor mislukte mensen. Het is de grootheid en de eer van de mens om zijn leven in eigen hand te nemen. Zalig wie macht verwerft, want hij zal de aarde bezitten. De zwakken en de losers zullen vermalen worden in de molen van de evolutie. Wie zich nog laat troosten door een God in een hemel, is een slaaf van zichzelf.”

Zo ongeveer stel ik me voor dat de 19e eeuwse filosoof Friedrich Nietzsche op de evangelielezing van vanmorgen zou reageren. Nietzsche heeft heel goed begrepen wat de kern van de verkondiging van Jezus is: God heeft een voorliefde voor het zwakke en het vertrapte. Wat klein en onooglijk is, zal God aan het licht brengen. Maar Nietzsche hekelt het dat mensen zich verschuilen achter een God, om hun eigen zwakheid te verbloemen. Hij droomt van de Ubermensch, die zich niet meer door de ander of door God een wet op laat leggen. Wat Jezus ons in de Bergrede voorhoudt, is een lolly, een fopspeen: best fijn voor een moment, maar in wezen niet meer dan een zoethoudertje, om de grootse en pijnlijke realiteit van het leven niet onder ogen te hoeven zien.

Zo, zult u misschien denken, wat een geweld op de vroege ochtend. Dat klopt, Nietzsche werd niet voor niets de filosoof met de hamer genoemd. Maar die hamer hebben we misschien ook wel nodig om het glazuur van het wand-tegeltje af te tikken, waarop de zaligsprekingen van Jezus ook wel zouden kunnen staan. Het zijn van die heerlijke woorden, die zo gemakkelijk in het gehoor liggen. Maar laten we ze op ons inwerken, dan zijn het woorden met scherpe randjes, waar je de vingers aan open haalt. Ze staan namelijk haaks op ons moderne levensgevoel, waar meer van Nietzsche bij zit dan we misschien voor waar willen hebben. Want om eerlijk te zijn: ik heb liever gelukte mensen in mijn sociale netwerk, die niet ieder dubbeltje hoeven om te draaien, met wie je goede gesprekken kunt voeren, die een beetje netjes gekleed gaan, die niet afhankelijk zijn van de voedselbank en het Leger des Heils. In elk geval is het prettig om zelf een gelukt leven te hebben waar je mee voor de dag kunt komen. Dan heb je de fopspeen van Jezus ook niet meer nodig.

Toch, is het leven in een universum van gelukte mensen met een geboende stoep en een aangeharkte voortuin niet ook vreselijk vermoeiend? Altijd maar de schijn op moeten houden, positief zijn, ‘goed’ zeggen als jou gevraagd wordt hoe het gaat. En dan kunnen vertellen over je afwisselende baan, leuke kinderen en kleinkinderen, en al die andere dingen die jongeren en jongere ouderen op Facebook zouden zetten. Misschien kunnen de zaligsprekingen van Jezus ons wel iets brengen, in die wapenwedloop van leuke en gelukte dingen waarmee we elkaar onder schot houden.

Laten we de structuur van de zaligsprekingen daartoe eens nader tegen het licht houden. Wat mij opvalt is dat de acht zaligsprekingen uiteenvallen in twee groepen: de eerste vier beschrijven groepen mensen die in een bepaalde situatie zitten, meestal tegen wil en dank en de tweede groep van vier gaat over een bepaalde handeling die je aan die situatie kan verbinden. Als je ze naast elkaar zet, dan krijg je vier paren van situatie en handeling.

Zalig de armen van geest <samen met> zalig wie barmhartigheid doet

zalig wie verdriet heeft <samen met> zalig wie zuiver is van hart

zalig de machtelozen <samen met> zalig de vredestichters

zalig wie hongert en dorst naar gerechtigheid <samen met> zalig wie vervolgd wordt om mijn naam

Volgens mij heeft deze verbinding in paren van situatie en handeling een diepe zin: slechts wie in een moeilijke situatie heeft gezeten van armoede, verdriet of machteloosheid is in staat barmhartig, zuiver of vredestichtend te zijn. Ik zal dat nu uitwerken voor de eerste twee paren.

Zalig zijn de armen van geest, zegt Jezus. Dat gaat samen met: zalig zijn zij die barmhartigheid doen. Armen van geest, dat is een bijzondere uitdrukking. Lucas laat in zijn versie van de bergrede de toevoeging ‘van geest’ er buiten, hij heeft het simpelweg over de armen. Het is dus ook niet onmogelijk dat Jezus de financieel armlastigen op het oog heeft. Maar misschien kunnen we onder armen van geest ook nog iets anders verstaan. Het is ook: toegeven dat je arm bent. Dat, hoewel je leven er wellicht op het oog geslaagd uitziet, jij net zo goed je schaduwkanten en mislukkingen hebt. Dat het leven jou ook pijn heeft gedaan. Arm van geest, dat is dat je je niet rijker of beter voordoet dan je bent. Ook niet in morele zin. Arm van geest, dat is dat je je onthoudt van jeen mening over ‘hoe het eigenlijk heurt’ in het leven van een bijstandsmoeder, of van die oningeburgerde Marokkaan, of over je eigen kind dat z’n draai niet kan vinden. Arm ben je, als je zelf ooit in zo’n situatie bent geweest, en je eigen machteloosheid en wanhoop hebt gevoeld. Dan helpt de moraal van een ander je niet; wat je verlangt, is iemand die jou armoede en angst onder ogen wil zien, die jou onvoorwaardelijk liefheeft. Arm ben je, als je kiest niet langer de schone schijn op te houden. En pas als je je eigen armoede kent, kun je barmhartig zijn. En barmhartig, dat is iets anders dan liefdadig. Want dat kan nog steeds uit de hoogte zijn. Liefdadig, dat ziet eruit als een BN-er of zakenman die voor het oog van de camera een cheque invult. Dat is geven vanuit een besef van eigen rijkdom, niet vanuit eigen armoede. Werkelijk barmhartig zijn, is de ander nabij zijn vanuit het besef zelf arm te zijn. Om het zo te zeggen: barmhartigheid en armhartigheid gaan hand in hand.

Zalig zijn zij die treuren, zegt Jezus. En dat gaat hand in hand met: zalig zij die zuiver van hart zijn. Want je zou het zo kunnen zien: pas wie werkelijk verdriet, heeft een zuiver hart. Nu zijn er veel soorten verdriet. ‘Zoveel soorten van verdriet, ik noem ze niet’, zegt de dichteres Vasalis. Maar misschien kunnen we toch een poging wagen. Er zijn soorten van verdriet die zuiverend werken. Zo kennen we ‘tranen van berouw’. Die kunnen er pas komen als je inziet dat je een ander kwaad hebt gedaan. Als je dus ergens weer zuiverheid in je hart hebt gevonden. En die tranen kun je ook hebben, als je je eigen leven onder ogen komt, en ziet wat er van is geworden in wat voor beknelling je terecht bent gekomen. Een baan waarin je steeds geknecht gaat, een huwelijk waarin je geen vreugde meer beleeft, een pestverleden dat je nog steeds op de hielen zit. Zelfs in die kreukels waarin je terecht bent gekomen, zou je je misschien nog liever groot houden, wil je een flink mens zijn. Maar wat een zuivering zou het betekenen, als je in zo’n situatie aan rouwen toekomt, als je jezelf toestaat er verdriet om te hebben. Het zou niets minder dan een nieuw begin van je leven zijn.

En dan nog iets: wat zou onze wereld vandaag gebaat zijn bij mensen die kunnen treuren om het leed van een ander, om alle ellende die er telkens maar weer gebeurt. Ik zit niet huilend boven de krant, doorgaans. Liever leef ik veilig beschermd voor nare berichten uit een wereld die in brand staat. Voor mij is het bidden van het Kyrie elke zondag weer een oefening om me te verbinden met het leed op aarde, om werkelijk te treuren. En ik geloof dat ik precies daar weer een zuiver hart begin te krijgen dat openstaat voor de nood van een ander.

Goed, terug naar Nietzsche. Is de bergrede werkelijk een fopspeen voor mislukte mensen? Mijn indruk is dat het omgekeerd is. Je kunt jezelf voorhouden dat je je leven wel aardig in de hand hebt. Dat je rijk bent, zowel materieel als geestelijk. Dat er niets is om over te huilen. De bergrede nodigt ons uit om die fopspeen van zelfgemaakt geluk uit te doen, om eindelijk de confrontatie met ons verdriet aan te gaan. Eindelijk komt er ruimte om onze eigen armoede toe te geven. Dat kan pas, als er een veilige ruimte is waarbinnen dat kan. Als er niemand is die je uitlacht of z’n schouders ophaalt. Die veilige ruimte wordt ons geboden in de beloften die Jezus geeft in de bergrede. Wij zullen getroost worden, wij zullen het koninkrijk ingaan, wij zullen God zien en zalig zijn.

Amen

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s